ภาระผูกพัน เป็นความสัมพันธ์ทางกฎหมายระหว่างบุคคลตั้งแต่สองฝ่ายขึ้นไป เกิดสิทธิและหน้าที่ระหว่างกัน ความหมายทางกฎหมายนั้นไม่ได้หมายถึงเพียงหน้าที่เท่านั้น แต่ยังหมายถึง สิทธิเรียกร้องของอีกฝ่ายหนึ่ง กล่าวคือ ฝ่ายหนึ่งมีหน้าที่ต้องปฏิบัติตามข้อผูกพัน อีกฝ่ายหนึ่งก็มีสิทธิเรียกร้องให้ปฏิบัติตามข้อผูกพันนั้น บุคคลหรือนิติบุคคลที่ต้องรับผิดชอบต่อภาระผูกพันเรียกว่า ผู้มีภาระผูกพัน (obligor ) ส่วนบุคคลหรือนิติบุคคลที่มีสิทธิเรียกร้องตามภาระผูกพันเรียกว่า ผู้มีสิทธิเรียกร้อง (obligee) โดยสามารถแบ่งได้ตามบริบทต่าง ๆ ดังนี้
ประเภทของภาระผูกพัน
1. ภาระผูกพันทางกฎหมายและสัญญา
– สัญญาต่าง ๆ เช่น สัญญาจะซื้อจะขาย สัญญาจ้างแรงงาน สัญญาจ้างทำของ สัญญาเช่า
– หนี้สินทางการเงิน เช่น เงินกู้ที่เราจะต้องชำระ หนี้การค้า ดอกเบี้ย หรือค่าจ้างที่จะต้องจ่าย
– บทบัญญัติของกฎหมาย เป็นหน้าที่ที่กฎหมายกำหนดให้ต้องปฏิบัติ เช่น การเสียภาษี หรือการเข้ารับราชการทหารตามที่กฎหมายกำหนด
2. ภาระผูกพันที่เกี่ยวข้องกับทรัพย์สินและที่ดิน
– การจำนอง คือ การนำทรัพย์สินมาเป็นหลักประกันการชำระหนี้ไว้กับสถาบันการเงินหรือบุคคลอื่น โดยต้องจดทะเบียนจำนองตามกฎหมาย
– ภาระจำยอม เป็นสิทธิที่ทำให้อสังหาริมทรัพย์แปลงหนึ่งต้องยอมรับภาระบางอย่าง เพื่อประโยชน์แก่อสังหาริมทรัพย์อีกแปลงหนึ่ง เช่น การยอมให้ใช้ที่ดินเพื่อเป็นทางเดินหรือผ่าน
– สิทธิเก็บกิน / สิทธิอาศัย เป็นสิทธิที่กฎหมายกำหนดให้ผู้อื่นสามารถใช้ประโยชน์จากอสังหาริมทรัพย์ของเจ้าของได้ โดยสิทธิอาศัย คือ สิทธิในการอยู่ในบ้าน อาคารของผู้อื่นเพื่อเป็นที่พักอาศัย แต่หากโรงเรือนที่ใช้อาศัยถูกรื้อถอนไป สิทธิอาศัยจะสิ้นสุดลงทันที ส่วนสิทธิเก็บกิน คือ ทรัพยสิทธิที่เจ้าของที่ดินให้ผู้อื่น หรือเรียกว่า ผู้ทรงสิทธิเก็บกิน มีสิทธิครอบครองใช้และะถือเอาประโยชน์ในที่ดินหรืออสังหาริมทรัพย์อื่นนั้น จะเลิกสิทธิเก็บกิน เมื่อเกิดกรณีผู้ทรงสิทธิเก็บกินถึงแก่ความตายและเจ้าของอสังหาริมทรัพย์มาขอจดทะเบียนเลิกสิทธิเก็บกินตามผลของกฎหมาย
– การถูกยึดทรัพย์ เป็นทรัพย์สินที่ถูกเจ้าพนักงานบังคับคดีสั่งยึดไว้ตามคำสั่งศาล เพื่อนำไปขายทอดตลาดนำเงินมาชำระหนี้
3. ภาระผูกพันส่วนบุคคลและสังคม
– พันธะศีลธรรม: ข้อผูกมัดทางใจหรือจริยธรรมที่ต้องทำ เช่น การดูแลบุพการี หรือการรักษาคำพูด
– ภาระผูกพันในการขอวีซ่า: หลักฐานแสดงความผูกมัดตัวบุคคลไว้กับประเทศบ้านเกิด (เช่น หน้าที่การงาน ครอบครัว หรือทรัพย์สิน) เพื่อใช้ประกอบการพิจารณาว่าผู้เดินทางจะกลับมาจริงหรือไม่
ภาระผูกพันส่งผลต่อความสามารถในการขายอสังหาริมทรัพย์อย่างไร
ข้อจำกัดบางประการอาจทำให้การขายอสังหาริมทรัพย์ทำได้ยากขึ้น เช่น หากเจ้าของนำอสังหาริมทรัพย์ไปใช้เป็นหลักประกันในการกู้ยืมเงินจากสถาบันการเงิน และยังไม่ได้ชำระหนี้ให้ครบถ้วน สถาบันการเงินอาจไม่อนุญาตให้โอนขายทรัพย์สินเหล่านั้น หรืออาจยึดทรัพย์สินได้ได้หากเจ้าของผิดนัดชำระหนี้ ทั้งนี้หากสามารถขายทรัพย์หลักประกันได้ เงินที่ได้รับก็มักจะถูกนำไปชำระหนี้ที่ค้างอยู่
ในกรณีของที่ดิน การมีสิทธิภาระจำยอมหรือสิทธิจำนองก็อาจเป็นข้อจำกัดในการซื้อขายได้เช่นกัน แม้ข้อจำกัดเหล่านี้จะไม่ได้ทำให้ขายที่ดินไม่ได้โดยตรง แต่ก็อาจทำให้ผู้ซื้อมีสิทธิยกเลิกสัญญาได้ แม้ว่าจะลงนามในสัญญาไปแล้วก็ตาม และในทางกฎหมาย ผู้ซื้ออาจมีสิทธิเรียกร้องค่าเสียหายจากผู้ขายได้ด้วย หากผู้ขายปกปิดภาระผูกพันเหล่านั้น
ภาระผูกพันและข้อจำกัดของที่ดินมีอะไรบ้าง
1. จำนอง
เป็นกรณีที่เจ้าของที่ดินนำที่ดินไปใช้เป็นหลักประกันเพื่อขอสินเชื่อกับธนาคารหรือบุคคลอื่น โดยกรรมสิทธิ์ยังเป็นของเจ้าของเดิม ซึ่งที่ดินมีภาระหนี้ผูกพันอยู่ หากลูกหนี้ไม่ชำระหนี้ตามกำหนด เจ้าหนี้อาจดำเนินการบังคับจำนองและนำที่ดินออกขายทอดตลาดได้ ผู้ซื้อจึงควรตรวจสอบและดำเนินการไถ่ถอนจำนองให้ถูกต้องก่อนหรือพร้อมกับการโอนกรรมสิทธิ์
2. ขายฝาก
เป็นการซื้อขายกรรมสิทธิ์ในที่ดินโอนไปยังผู้ซื้อฝากแล้ว แต่ผู้ขายเดิมมีสิทธิไถ่คืนภายในระยะเวลาที่กำหนด หากยังอยู่ในระยะเวลาไถ่ถอน ผู้ขายเดิมไม่สามารถนำที่ดินมาขายให้บุคคลอื่นได้เสมือนเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์โดยไม่มีข้อจำกัด ผู้ที่สนใจซื้อจึงต้องตรวจสอบสถานะกรรมสิทธิ์และสิทธิในการไถ่ถอนให้ชัดเจน
3. ภาระจำยอม
เป็นสิทธิที่ทำให้เจ้าของที่ดินแปลงหนึ่งต้องยอมรับการใช้ประโยชน์บางอย่างจากที่ดินของตน เพื่อประโยชน์แก่ที่ดินอีกแปลงหนึ่ง เช่น การใช้ทางเดิน ทางรถยนต์ ทางระบายน้ำ หรือการวางท่อสาธารณูปโภค ภาระดังกล่าวอาจทำให้เจ้าของที่ดินไม่สามารถใช้พื้นที่ได้อย่างเต็มที่ และอาจส่งผลต่อราคาและความสะดวกในการซื้อขาย
4. สิทธิเก็บกิน
เป็นสิทธิที่บุคคลหนึ่งสามารถครอบครอง ใช้ประโยชน์ และเก็บดอกผลจากอสังหาริมทรัพย์ของผู้อื่นได้ตามขอบเขตและระยะเวลาที่กำหนด เช่น การอยู่อาศัยในบ้านหรือการเก็บผลผลิตจากที่ดิน แม้จะมีการโอนกรรมสิทธิ์ให้ผู้ซื้อรายใหม่แล้ว สิทธิเก็บกินที่ยังมีผลอยู่ก็อาจยังคงผูกพันที่ดิน ทำให้ผู้ซื้อไม่สามารถเข้าใช้ประโยชน์ได้อย่างเต็มที่
5. การอายัดที่ดิน
เป็นกรณีที่มีคำสั่งหรือมาตรการทางกฎหมายให้ระงับการจดทะเบียนนิติกรรมบางอย่างเกี่ยวกับที่ดิน เช่น การโอนกรรมสิทธิ์หรือการจดทะเบียนสิทธิและนิติกรรมอื่น ๆ ซึ่งอาจเกิดจากข้อพิพาท คดีความ หรือคำสั่งของหน่วยงานที่มีอำนาจ ผู้ซื้อจึงควรตรวจสอบสาเหตุและเงื่อนไขการยกเลิกอายัดก่อนดำเนินการซื้อขาย
6. การถูกยึดหรืออยู่ระหว่างการบังคับคดี
เป็นกรณีที่เจ้าหนี้ดำเนินการตามกฎหมายเพื่อบังคับชำระหนี้ โดยอาจมีการยึดที่ดินและนำออกขายทอดตลาดเพื่อนำเงินมาชำระหนี้ ที่ดินดังกล่าวจึงอาจมีข้อจำกัดในการโอนกรรมสิทธิ์ และผู้ซื้ออาจได้รับผลกระทบหากซื้อโดยไม่ตรวจสอบสถานะการบังคับคดีให้ชัดเจน
7. ที่ดินตาบอด
เป็นที่ดินที่ไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะ หรือไม่มีทางเข้าออกที่สามารถใช้ได้โดยชอบด้วยกฎหมาย ทำให้การเดินทางเข้าออกและการใช้ประโยชน์จากที่ดินไม่สะดวก เจ้าของอาจจำเป็นต้องใช้สิทธิทางจำเป็นหรือเจรจาขอทางผ่านจากเจ้าของที่ดินข้างเคียง ส่งผลให้ที่ดินประเภทนี้อาจขายต่อได้ยากและมีราคาต่ำกว่าที่ดินที่มีทางเข้าออกสะดวก
กรณีที่ดินติดจำนองกับธนาคารหรือนายทุน สามารถทำขายฝากได้ แต่ต้องประสานเจ้าหนี้เดิมเพื่อไถ่ถอนจำนองก่อน หรือให้เจ้าหนี้รายใหม่ชำระหนี้เดิมและดำเนินการจดทะเบียนที่สำนักงานที่ดินพร้อมกัน ส่วนการจำนองเพิ่มกับเจ้าหนี้เดิมสามารถทำได้หากมีวงเงินสินเชื่อเพียงพอและเป็นไปตามเงื่อนไขของเจ้าหนี้ แต่หากต้องการจำนองกับเจ้าหนี้รายใหม่ โดยทั่วไปต้องจัดการภาระจำนองเดิมให้เรียบร้อยก่อน ทั้งนี้ ควรตรวจสอบสัญญาและเงื่อนไขกับเจ้าหนี้เดิมให้ชัดเจนก่อนดำเนินการ เพื่อป้องกันการผิดสัญญาและลดความเสี่ยงในการสูญเสียกรรมสิทธิ์ในที่ดิน
หากที่ดินของคุณติดภาระผูกพัน ลองเข้ามาปรึกษาเพื่อยื่นขอสินเชื่อประเภทจำนองหรือขายฝากกับบริษัทผู้ให้บริการด้านสินเชื่อได้ที่ Capital Sure